Provided by: manpages-tr_1.0.5.1-1.1_all bug

İSİM

       boot - genel olarak açılış işlemleri

AÇIKLAMA

       Açılış  işlemleri sistemden sisteme değişiklik gösterirse de genellikle
       beş adımda incelenebilir: (i) donanımsal açılış, (ii) önyükleme,  (iii)
       çekirdeğin  yüklenmesi,  (iv)  init  ve  inittab, (v) açılış betikleri.
       Bunları aşağıda daha ayrıntılı olarak açıklayacağız.

   Donanım açılışı
       Makinayı açıldıktan veya  yeniden  başlatıldıktan  sonra  denetim  salt
       okunur  bellekte  bulunan  (genellikle  bu  bir  PROM'dur) bir yazılıma
       devredilir. PC'lerde bu yazılım genellikle BIOS (bayos  okunur)  olarak
       bilinir.

       Bu  yazılım  makina  üzerinde  bir temel sınama yaptıktan sonra gerekli
       parametreleri okumak için oynak olmayan (non-volatile) belleğe  erişir.
       Bu  bellek  PC'lerde  pille  beslenen bir CMOS bellektir ve CMOS (simos
       okunur)  adıyla  bilinir.  PC  dünyası  dışında  ise  genellikle  nvram
       (non-volatile ram) olarak bilinir.

       nvram  üzerinde  saklanan  parametreler  sistemden  sisteme  değişiklik
       gösterir, fakat en azından donanım açılış yazılımı, açılışın yapılacağı
       aygıtı  ya  da  algılanması  gereken  olası  açılış  aygıtlarını bilmek
       zorundadır.

       Donanım açılış adımı ile açılış aygıtına  erişildikten  sonra,  işletim
       sistemini  yükleyecek  olan  önyükleyici  yazılımı yüklenir. Bu yazılım
       açılış aygıtının belli bir  yerinde  bulunur  ve  denetim  bu  yazılıma
       aktarılır.

       Bilgi: Burada  ağdan  açılış  adımlarını  açıklamayacağız.  Bu konu ile
              ilgileniyorsanız  arama  sözcükleriniz  şunlar  olabilir:  DHCP,
              TFTP, PXE, Etherboot.

   Önyükleyici
       PC'lerde önyükleyici açılış aygıtının ilk sektöründe bulunur. Bu sektör
       Asıl Önyükleme Kaydı (MBR - Master Boot Record) olarak bilinir.

       Çoğu  sistemde  bazı  kısıtlamalardan   dolayı   bu   önyükleyici   çok
       sınırlanır.  PC  dışındaki  sistemlerde  bile   boyut ve önyükleyicinin
       karmaşıklığıyla  ilgili  sınırlamalar  vardır.  Fakat  PC'lerde  MBR'ın
       boyutu   (512   bayttır   ve   disk  bölümleme  tablosu  da  buradadır)
       önyükleyicinin bu alana deyim yerindeyse tıkıştırılmasını gerektirir.

       Diğer  yandan,  çoğu  işletim  sistemi  birincil  önyükleyicinin   disk
       bölümünün   belli   bir   yerinde  bulunan  bir  ikincil  önyükleyiciyi
       çalıştırır.

       Linux  işletim  sisteminin  önyükleyicisi  normalde   lilo(8)   ya   da
       grub(8)'dır.  Her  ikisi  de  ya  ikincil yükleyiciyle (DOS çalıştırmak
       gibi) ya da bir parçası MBR içinde diğer  parçası  kök  disk  bölümünde
       bulunan iki parçalı bir önyükleyici olarak kurulur.

       Önyükleyicinin  asıl görevi disk üzerinde çekirdeğin yerini belirlemek,
       onu  yükleyip  çalıştırmaktır.  Çoğu  önyükleyici  başka  çekirdeklerin
       belirtilmesine   (son   derlediğiniz   çekirdek   çalışmazsa  öncekinin
       yüklenmesini  sağlayabilirsiniz)  ve  bu  çekirdeklere   isteğe   bağlı
       parametrelerin   aktarılmasına  imkan  veren  etkileşimli  bir  arayüze
       sahiptir.

   Çekirdeğin başlatılması
       Çekirdek yüklendiğinde aygıtları  (sürücüleri  üzerinden)  ilklendirir,
       takas  alanını  etkinleştirir  (günümüz  çekirdeklerinde  kswapd olarak
       bilinen bir çekirdek sürecidir) ve kök dosya sistemini (/) bağlar.

       Çekirdeğe   bu   etkinliklerle   ilgili   olarak   bazı    parametreler
       aktarılabilir (örneğin kök dosya sistemi olarak başka bir disk bölümünü
       belirtebilirsiniz).  Bu  tür  Linux  parametreleri  ile   ilgili   daha
       ayrıntılı bilgi için bootparam(7) kılavuzuna bakınız.

       Bundan  sonra  çekirdek  sadece,  numarası 1 olan ilk süreci (kullanıcı
       tarafı) çalıştırır. Bu süreç kendisine verilmiş  parametrelerden  işine
       yaramayanları aktararak /sbin/init yazılımını çalıştırır.

   init ve inittab
       init  çalışmaya başladığında ilk olarak /etc/inittab dosyasında bulunan
       yönergeleri okur. Bu dosya farklı çalışma  seviyeleri  ile  bu  çalışma
       seviyelerinde çalıştırılacak komutlara ilişkin bilgiler içerir.

       Bu, sistem yöneticisine belli servislerin ilişkilendirilebildiği farklı
       çalışma seviyeleri ile (örn: S tek kullanıcılı  kiptir,  ağ  servisleri
       için  2  gibi)  kolayca yönetilebilen bir şema sunar. Sistem yöneticisi
       çalışma  seviyesini  init(8)  ile  değiştirebilir  ve  o  anki  çalışma
       seviyesini runlevel(8) ile sorgulayabilir.

       Servislerin   başlatılması  ve  durdurulması  bu  dosyayı  düzenleyerek
       yapılmaz. Bu dosya  içindeki  veriler,  belirli  çalışma  seviyelerinde
       çalıştırılacak  ya  da  durdurulacak servislerin betiklerinin bulunduğu
       yere denetimi aktarmakta kullanılır.

   Açılış betikleri
       Bilgi: Aşağıdaki  açıklamalar   sadece   SYSV-R4   temelli   sistemlere
              uygulanır.  Bunlar  ticari Unix'ler (Solaris, HPUX, Irix, Tru64)
              ile  bazı  Linux  dağıtımlarıdır  (Red  Hat,   Fedora,   Debian,
              Mandrake,   Suse,   Caldera).  Bazı  sistemler (Slackware Linux,
              FreeBSD, OpenBSD) açılış betiklerinin düzenlenmesinde biraz daha
              farklı şemalar kullanırlar.

       Yönetilen  her  servis  (posta  sunucusu, nfs sunucusu, cron, vs.) için
       belirli  bir  dizinde  (çoğu  Linux  sürümünde  /etc/init.d  dizinidir)
       bulunan  tek  bir betik vardır. Bu betiklerin herbiri ya sadece 'start'
       (servisin başlatılmasını sağlar) ya da genel olarak  üzerinde  "anlaşma
       sağlanmış" sözcükleri argüman kabul ederler (örneğin, 'restart' servisi
       durdurur ve tekrar başlatır, 'status'  servisin  durmu  hakkında  bilgi
       döndürür).   Betikler   argümansız  çalıştırıldığında  kullanılabilecek
       argümanların listesini gösterir.

   Çalışma seviyelerine özel dizinler
       Servislerin belirli çalışma seviyelerinde çalıştırılması,  durdurulması
       ve  çalıştırılma  sıralarının  belirlenmesi  için özel dizinler vardır.
       Bunlar normalde /etc/rc[0-6S].d dizinleridir. Bu dizinlerin her birinde
       /etc/init.d dizininde bulunan betiklere sembolik bağlar bulunur.

       Bir  birincil  betik (genellikle /etc/rc) inittab(5)'dan çağrılır ve bu
       betik çalışma seviyesi dizinlerindeki sembolik bağlar üzerinden  servis
       betiklerini  çalıştırır.  Betiklerin  sembolik bağ isimlerinden 'S' ile
       başlayanlar 'start' argümanı ile  (servisi  başlatmak  için),  'K'  ile
       başlayanlar   ise   'stop'   argümanı   ile  (servisi  durdurmak  için)
       çalıştırılır.

       Aynı çalışma seviyesinde betiklerin hangi  sırada  çalıştırılacaklarını
       belirlemek  için  sembolik  bağ  isimleri  sıra  numaraları  içerir. Bu
       numaradan  sonra  da  çalıştırılacak  servisin  ismi  gelir.   Örneğin,
       /etc/rc2.d/S80sendmail  ile sendmail 2. çalışma seviyesinde başlatılır.
       Ancak bu,  /etc/rc2.d/S12syslog'dan sonra ve /etc/rc2.d/S90xfs'den önce
       çalıştırılır.

       Çalışma  seviyelerini  ve  açılış  sırasını bu bağlar sayesinde kolayca
       yönetibiliriz. Bir çok Linux dağıtımı bu işlemi daha  da  kolaylaştıran
       araçlarla gelir (örn, chkconfig(8).

   Sistemin açılışta yapılandırılması
       Artalanda başlatılan süreçler genellikle isteğe bağlı bazı parametreler
       ve komut satırı seçenekleri kabul ederler.  Sistem  yöneticilerinin  bu
       parametreleri  betiklere  dokunmadan daha kolay düzenleyebilmeleri için
       süreçlerin kendilerine  ait  yapılandırma  dosyaları  vardır.  Bunların
       yerleri  dağıtımlara  göre  değişir.  Örneğin  Red Hat için bu dosyalar
       /etc/sysconfig dizininde bulunur.

       Eski Unix'lerde bunlar komut  satırı  seçenekleri  iken  günümüz  Linux
       sistemlerinde  (ve  HPUX'de)  bu  dosyalar kabuk değişkenlerini içerir.
       /etc/init.d dizininde bulunan  betikler  bu  değişkenlerin  değerlerini
       kullanır.

İLGİLİ DOSYALAR

       /etc/init.d/, /etc/rc[S0-6].d/,  /etc/sysconfig/

İLGİLİ BELGELER

       inittab(5), bootparam(7), init(8), runlevel(8), shutdown(8).

ÇEVİREN

       Nilgün Belma Bugüner <nilgun (at) belgeler·gen·tr>, Aralık 2003

                                                                       boot(7)