Provided by:
manpages-pl_20060617-3_all 
NAZWA
mtools - narzdzia dostpu do dyskow DOS w Uniksie
WSTP
Mtools jest zbiorem narzdzi, udostpnianych jako public domain,
pozwalajcych systemom unixowym na operowanie plikami DOSowymi: odczyt,
zapis i przemieszczanie plikow poloonych na DOSowym systemie plikow
(zwykle dyskietce). Gdy jest to uzasadnione, kady z programow usiluje
emulowa odpowiednie polecenie DOSu. Nie s jednak emulowane zbdne
ograniczenia i osobliwoci DOSu. Na przyklad, moliwe jest przesuwanie
podkatalogow z jednego podkatalogu do innego.
Mtools wystarczaj do zapewnienia dostpu do systemow plikowych DOSu. Na
przyklad, polecenia takie jak mdir a: dzialaj na napdzie a: bez
uprzedniego montowania (dolczania) czy inicjalizacji (zakladajc, e na
twojej maszynie dziala domylny plik /etc/mtools.conf. Przy pomocy
mtools mona zmienia dyskietki bez potrzeby ich dolczania i odlczania.
SKD WZI MTOOLS
Mtools mona znale w nastpujcych miejscach (i ich mirrorach):
http://mtools.linux.lu/mtools-3.9.9.tar.gz
ftp://www.tux.org/pub/knaff/mtools/mtools-3.9.9.tar.gz
ftp://ibiblio.unc.edu/pub/Linux/utils/disk-management/mtools-3.9.9.tar.gz
Przed zgloszeniem bldu upewnij si, e nie zostal ju poprawiony w latkach
alfa, ktore mona znale na:
http://mtools.linux.lu/
ftp://www.tux.org/pub/knaff/mtools
Laty maj nazwy mtools-wersja-ddmm-.taz, gdzie wersja oznacza wersj
podstawow, dd dzie, za mm miesic. Z powodu braku miejsca zwykle
pozostawiam jedynie najnowsz lat.
Na `mtools @ tux.org' istnieje lista dyskusyjna. Prosz przesyla
wszystkie zgloszenia bldow na t list. Mona zapisa si na list wysylajc
wiadomo z treci 'subscribe mtools @ tux.org' do `majordomo @ tux.org'.
(Uwaga: prosz usun odstpy przed i po znaku "@". Pozostawilem je dla
oszukania spambotow). Zawiadomienia o nowych wersjach mtools, oprocz
przesylania na ogloszeniowe grupy Linuksa, bd rownie wysylane na t
list. Archiwum listy prowadzone jest na
http://www.tux.org/hypermail/mtools/latest
WSP'OLNE CECHY WSZYSTKICH POLECE MTOOLS
Opcje i nazwy plik'ow
Nazwy plikow MS-DOS skladaj si z litery napdu, po ktorej nastpuje
dwukropek, podkatalog i nazwa pliku. Tylko nazwa pliku jest obowizkowa,
litera napdu i podkatalog s opcjonalne. Nazwy plikow bez litery napdu
odnosz si do plikow unixowych. Nazwy podkatalogow mog uywa zarowno
separatora \ jak i \. Uycie separatora \ lub znakow uogolniajcych
wymaga otoczenia nazw znakami cytowania (apostrofami, cudzyslowami) dla
ochrony przed ich interpretacj przez powlok. Jednake znaki uogolniajce
w nazwach plikow unixowych nie powinny by cytowane, gdy chcemy by
powloka je rozwinla.
Procedury "wyszukiwania wzorcow" wyrae regularnych stosuj si do regul
uniksowych. Na przyklad, * oznacza wszystkie pliki DOSowe (zamiast
*.*). Bity okrelajce atrybuty pliku (archiwalny, ukryty, tylko-do-
odczytu, systemowy) podczas wyszukiwania wzorca s ignorowane.
Wszystkie opcje uywaj znaku - (minus) jako pierwszego znaku, nie za /
(ukonika), jak moglby si spodziewa w DOSie.
Wikszo polece mtools pozwala na uycie wielu nazw plikow jako
parametrow, co nie jest zgodne z konwencjami DOSu, ale jest
przyjaniejsze dla uytkownika.
Wikszo polece mtools posiada opcje informujce je, jak obslugiwa kolizje
nazw plikow. Wicej szczegolow znajdziesz w sekcji Kolizje nazw.
Wszystkie polecenia akceptuj opcj -V wywietlajc wersj, a wikszo rownie
opcj -v przelczajc tryb wywietlania szczegolow (verbose). Patrz sekcja
Polecenia, gdzie umieszczono szczegolowy opis opcji charakterystycznych
dla poszczegolnych polece.
Litery napd'ow
Znaczenie liter napdow zaley od konfiguracji sprztowej. Przy wikszoci
konfiguracji jednak, napd A jest pierwszym napdem dyskietek, napd B
drugim napdem dyskietek (jeli jest dostpny), napd J jest napdem Jaz
(jeli dostpny), za napd Z - napdem typu Zip (jeli dostpny). W
systemach, gdzie nazwa urzdzenia pochodzi od identyfikatora SCSI, napd
Jaz przyjmowany jest za 4 obiekt SCSI, za Zip za SCSI 5 (domylne
ustawienia fabryczne). W Linuksie, w przypadku obu tych napdow,
przyjmuje si, e jest to drugi napd szyny SCSI (/dev/sdb). Ustawienia
domylne mog by zmienione przez zmian pliku konfiguracyjnego (patrz opis
konfiguracji w mtools(5)).
Biecy katalog roboczy
Do ustawienia urzdzenia i biecego katalogu (odnoszcego si do systemu
plikowego MS-DOSu) uywa si polecenia mcd. Jednak. w przeciwiestwie do
DOSu, istnieje tylko jeden katalog roboczy dla wszystkich napdow, nie
za po jednym na napd.
D/lugie nazwy plik'ow VFAT
Niniejsza wersja mtools obsluguje dlugie nazwy plikow stosowane w VFAT.
Jeli unixowa nazwa pliku jest zbyt dluga, by zmieci si w krotkiej
nazwie DOSu, zachowywana jest jako dluga nazwa VFAT i tworzona jest
towarzyszca jej krotka nazwa. T krotk nazw widzisz sprawdzajc dysk
DOSem w wersji wczeniejszej ni 7.0. Ponisze zestawienie pokazuje kilka
przykladow krotkich nazw:
Dluga nazwa Nazwa MS_DOS Powod zmiany nazwy
----------- ------------ -----------------------
ToJestTest TOJEST~1 zbyt dluga nazwa pliku
alain.knaff ALAIN~1.KNA za dlugie rozszerzenie
prn.txt PRN~1.TXT PRN jest nazw urzdzenia
.abc ABC~1 pusta nazwa pliku
hot+cold HOT_CO~1 niedozwolony znak
Jak wida, w celu uzyskania krotkiej nazwy zastosowano nastpujce
przeksztalcenia:
* Niedozwolone znaki s zastpione podkreleniem. Znakami
zabronionymi s: ;+=[]',\"*\<>/?:|.
* Usunite s dodatkowe kropki, ktore nie mog by zinterpretowane
jako glowny separator nazwy/rozszerzenia.
* Tworzony jest licznik dla przyrostka ~n,
* Nazwa skracana jest tak, by spelni ograniczenie 8+3.
Pocztkowa, unixowa nazwa pliku (dluga lub krotka) zwana jest rownie
nazw pierwotn lub g/l'own (primary), za pochodzca od niej nazwa krotka
zwana jest wt'orn lub dodatkow (secondary).
Przyklad:
mcopy /etc/motd a:DlugaNazwa
Mtools utworz wpis w VFAT dla `DlugaNazwa' i uyj `DLUGANAZ' jako nazwy
krotkiej. `DlugaNazwa' jest tutaj nazw glown, za `DLUGANAZ' nazw
dodatkow.
mcopy /etc/motd a:motd
`motd' spelnia ograniczenia stawiane nazwom pliku DOS. Mtools nie musi
tworzy z niej innej nazwy. Nazw pierwotn jest `motd', a nie ma nazwy
wtornej.
W skrocie: nazw glown jest dluga nazwa, jeli taka istnieje, lub krotka
nazwa, jeli nie ma dlugiej nazwy.
Mimo, i VFAT jest duo elastyczniejszy ni FAT, nawet w nim nadal istniej
niedopuszczalne nazwy plikow. Pozostaly jeszcze niektore niedozwolone
znaki (\"*\<>/?:|), za nazwy urzdze w dalszym cigu s zarezerwowane.
Nazwa unixowa Dluga nazwa Powod zmiany
------------- ----------- -------------------------
prn prn-1 PRN jest nazw urzdzenia
ab:c ab_c-1 niedozwolony znak
Jak wida, w przypadku niedozwolonej dlugiej nazwy, wykonywane s
nastpujce przeksztalcenia:
* Niedozwolone znaki zastpowane s podkreleniami,
* Tworzony jest licznik dla przyrostka ~n,
Kolizje nazw
Podczas zapisu pliku na dysk, jego dluga lub krotka nazwa moe kolidowa
z nazw istniejcego pliku lub katalogu. Moe si to zdarzy dla kadego z
polece tworzcych nowy katalog lub wpis w katalogu, takiemu jak mcopy,
mmd, mren, mmove, mwrite i mread. W przypadku kolizji nazw polecenia
mtools pytaj o sposob postpowania. Oferuj kilka moliwoci:
overwrite
Nadpisuje istniejcy plik. Nie jest moliwe nadpisanie katalogu
plikiem.
rename Zmienia nazw nowo tworzonego pliku. Mtools pytaj o now nazw
pliku.
autorename
Zmienia nazw nowo tworzonego pliku. Mtools wybieraj same nazw,
bez pytania.
skip Pomi ten plik, zajmij si nastpnym (jeli jest).
By wybra jedn z powyszych akcji, po zachcie ze strony polecenia, wpisz
jej pierwsz liter. Jeli uyjesz malej litery, to akcja bdzie si odnosi
wylcznie do tego pliku; uycie duej litery spowoduje zastosowanie danej
akcji do wszystkich plikow bez dalszych pyta.
Moesz rownie wybra akcje (dla wszystkich plikow) w linii polece, przy
wywolaniu mtools:
-o Domylnie nadpisuje nazwy pierwotne.
-O Domylnie nadpisuje nazwy wtorne.
-r Domylnie zmienia nazw pierwotn.
-R Domylnie zmienia nazw wtorn.
-a Domylnie automatycznie zmienia nazw pierwotn.
-A Domylnie automatycznie zmienia nazw wtorn.
-s Domylnie przeskocz nazw pierwotn.
-S Domylnie przeskocz nazw wtorn.
-m Pytaj uytkownika, co zrobi z nazw pierwotn.
-M Pytaj uytkownika, co zrobi z nazw wtorn.
Zauwa, e w linii polece przelczniki male/due odroniaj polecenia dla
nazwy pierwotnej/wtornej, podczas gdy przy wyborze interakcyjnym
male/due ronicuj zakres: tym-razem/zawsze.
Nazwa pierwotna jest nazw wywietlan w Windows 95 lub Windows NT, tj.
nazw dlug, jeli takowa istnieje, w przeciwnym razie krotk. Nazwa
wtorna jest nazw "ukryt", tj. nazw krotk jeli istnieje dluga.
Przy domylnym sposobie dzialania mtools uytkownik jest proszony o
reakcj w przypadku kolizji nazw pierwotnych, za nazwy wtorne zmieniane
s automatycznie.
Jeli kolizja nazw zdarzy si w katalogu Unixa, mtools pytaj tylko czy
nadpisa plik, czy go pomin.
Rozr'onianie duych i ma/lych liter w systemie VFAT
System plikow VFAT potrafi zapamita wielko znakow (male/due litery) w
nazwach plikow. W tym samym katalogu nie mog jednak istnie pliki o
nazwach ronicych si jedynie wielkoci liter. Jeli, na przyklad zapisale
plik o nazwie DlugaNazwaPliku w systemie plikowym VFAT, mdir pokae go
jako DlugaNazwaPliku, nie za jako DlugaNazwapliku. Jednak polecenie
odmowi dopisania pliku DlugaNazwapliku do tego samego katalogu, gdy
wielko liter jest ignorowana przy sprawdzaniu kolizji.
System VFAT umoliwia przechowywanie wielkoci liter nazwy pliku w bajcie
atrybutu, jeli wszystkie litery tej nazwy s due (bd male) oraz
wszystkie litery rozszerzenia te s due (lub odpowiednio, male). Mtools
uywaj tej informacji do wywietlania nazw plikow oraz tworzenia nazw
unixowych przy kopiowaniu (mcopy) do katalogu Unixa. Moe to dawa
nieoczekiwane efekty w odniesieniu do plikow zapisanych przy uyciu DOS
w wersji wczeniejszej ni 7.0: nazwy takich plikow bd w caloci
zamienione na due litery. Zachowanie to roni si od poprzedniej wersji
mtools, ktora tworzyla nazwy plikow unixowych zloone z malych liter.
Formatowanie o duej gstoci
Mtools obsluguj wiele sposobow formatowania, pozwalajcych na
przechowywanie na dyskietce wikszej ni zwykle iloci danych. W zwizku z
ronymi moliwociami systemow operacyjnych, formaty te nie s obslugiwane
we wszystkich systemach. Mtools rozpoznaj te formaty tam, gdzie s one
obslugiwane.
W celu sformatowania takich dyskietek powiniene uy narzdzia
odpowiedniego do systemu operacyjnego. Dla Linuksa, odpowiednie
narzdzia obslugi dyskietek mona znale w pakiecie fdutils w nastpujcych
miejscach:
ftp://www.tux.org/pub/knaff/fdutils/.
ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/utils/disk-management/fdutils-*
Dalszych szczegolow szukaj w dokumentacji dolczonej do tego pakietu.
Uyj superformat by sformatowa dyskietk w dowolnym z formatow oprocz
XDF, oraz xdfcopy do formatowania XDF.
Wicej sektor'ow
Najstarsz metod umieszczenia wikszej iloci danych na dyskietce jest
uycie wikszej liczy sektorow i cylindrow. Mimo, e standardowy format
uywa 80 cylindrow i 18 sektorow (na 3,5" dyskietkach duej gstoci), to
moliwe jest uycie do 83 cylindrow (na wikszoci napdow) i do 21
sektorow. Metoda ta pozwala na zapisanie do 1743K na dyskietce 3,5"HD.
Dyskietki o 21 sektorach s jednak dwukrotnie wolniejsze od
standardowych dyskietek o 18 sektorach, gdy sektory s upakowane tak
blisko siebie, e zachodzi potrzeba ich przeplotu. Problem ten nie
istnieje przy formatach o 20 sektorach.
Formaty te s obslugiwane przez liczne shareware'owe DOSowe programy
narzdziowe takie jak fdformat czy vgacopy. W swej nieskoczonej
arogancji Bill Gate$ wierzyl, e to on to wynalazl i nazwal je dyskami
DMF lub Windows formatted disks. W rzeczywistoci, rozwizanie to
istnialo ju od lat! Mtools obsluguj te formaty w Linuksie, SunOs oraz
DELL Unix PC.
Wiksze sektory
Uycie wikszych sektorow umoliwia przekroczenie pojemnoci moliwej do
uzyskania przy standardowych sektorach 512-bajtowych. Powodem jest
naglowek sektora. Naglowek sektora ma taki sam rozmiar, niezalenie od
liczby bajtow danych w sektorze. Moemy zatem zaoszczdzi nieco miejsca
uywajc mniejszej liczby wikszych sektorow. Na przyklad, 1 sektor
4-kilobajtowy zabiera tylko jedno miejsce na naglowek, podczas gdy 8
sektorow po 512 bajtow ma 8 naglowkow, przy tej samej iloci danych
uytkowych. Metoda ta umoliwia przechowanie do 1992K na dyskietkach
3,5HD.
Mtools obsluguj te formaty tylko w Linuksie.
2m
Format 2m zostal pierwotnie wynaleziony przez Ciriaco Garcia de Celis.
On rownie uywa wikszych ni zwykle sektorow, by pomieci wicej danych na
dyskietce. Posluguje si jednak standardowym formatem (18 sektorow po
512 bajtow kady) na pierwszym cylindrze, by ulatwi obslug tych
dyskietek w DOSie. Faktycznie, metoda ta pozwala na uycie sektora
startowego (bootsector) o standardowym rozmiarze, zawierajcego opis,
jak powinna by odczytana reszta dyskietki.
Wad tego rozwizania jest to, e pierwszy cylinder moe pomieci mniej
danych ni pozostale. Niestety, DOS potrafi obslugiwa wylcznie dyskietki
o tej samej iloci danych na kadej ciece. A zatem 2m ukrywa fakt, i
pierwsza cieka zawiera mniej danych przez uycie shadow FAT. (Zwykle DOS
przechowuje FAT w dwu identycznych kopiach, dla dodatkowego
bezpieczestwa. XDF przechowuje tylko jedn kopi, a mowi DOSowi, e
przechowuje dwie. W ten sposob oszczdzane jest miejsce, jakie byloby
zajte przez drug kopi FAT). Oznacza to rownie, e nie powiniene nigdy
uywa dyskietek 2m do zapisywania czegokolwiek innego ni system plik'ow
DOS.
Mtools obsluguje ten format tylko w Linuksie.
XDF
XDF jest formatem duej gstoci uywanym przez OS/2. Umoliwia
przechowywanie na dyskietce do 1840K. Jest to mniej ni najlepsze
formaty 2m, ale jego glown zalet jest szybko: 600 milisekund na ciek.
Jest to szybciej ni dla formatu 21-sektorowego i prawie tak szybko jak
dla standardowego formatu o 18 sektorach. Chcc zapewni dostp do tych
dyskietek, upewnij si, e mtools zostaly skompilowane z obslug XDF i
ustaw zmienn use_xdf dla napdu w pliku konfiguracyjnym. Szczegoly
znajdziesz w sekcjach Kompilowanie mtools i R'one zmienne. Szybki dostp
XDF osigalny jest przy jdrze Linuksa nowszym ni 1.1.34.
Mtools obsluguje ten format tylko w Linuksie.
Ostrzeenie / Uwaga dystrybutorzy: mtools skompilowane pod jdrem Linuksa
nowszym ni 1.3.34 nie bdzie dziala przy starszym jdrze. Skompilowane
jednak na starszym jdrze dziala nadal na nowszym, z wyjtkiem tego, e
dostp XDF jest wolniejszy. Zaleca si, by autorzy dystrybucji dolczali
binaria mtools skompilowane wylcznie pod jdrze starszym ni 1.3.34, a do
ukazania si 2.0. Po ukazaniu si 2.0 mog (i powinny) by rozpowszechniane
binaria mtools kompilowane pod nowszymi jdrami. Binaria mtools
kompilowane pod jdrami starszymi ni 1.3.24 nie bd dziala przy adnym z
jder 2.1 lub poniejszym.
Kody zakoczenia (Exit codes)
Wszystkie polecenia mtools zwracaj 0 w przypadku powodzenia, 1 przy
kompletnym niepowodzeniu lub 2 przy czciowym. Wszystkie polecenia
mtools przed prac dokonuj pewnych sprawdze poprawnoci, by upewni si, e
dysk jest rzeczywicie dyskiem MS-DOS (a nie, powiedzmy, dyskiem systemu
ext2 czy minix). Kontrole te mog odrzuci dyski czciowo uszkodzone,
ktore mimo to mog by czytelne. Moesz unikn tych kontroli przez
ustawienie zmiennej rodowiska MTOOLS_SKIP_CHECK lub odpowiedniej
zmiennej pliku konfiguracyjnego (patrz sekcja Zmienne globalne w
mtools(5)).
B/LDY
Niefortunnym efektem ubocznym odgadywania poprawnego urzdzenia (przy
obslugiwaniu wielu pojemnoci dyskietek) jest sporadyczny komunikat o
bldzie ze sterownika urzdzenia. Moe by on spokojnie zignorowany.
Kod sprawdzajcy formatowanie zatyka si na dyskietkach 1.72M
formatowanych przy uyciu mformat z mtools wersji wczeniejszych ni
2.0.7. Ustaw zmienn rodowiska MTOOLS_FAT_COMPATIBILITY (lub odpowiedni
zmienn pliku konfiguracyjnego, patrz Zmienne globalne w mtools(5)), by
pomin sprawdzanie fat.
KONWERSJA DOKUMENTACJI
Oryginalne strony podrcznika zostaly utworzone automatycznie z
dokumentacji Texinfo pakietu mtools [tlum.: polska wersja zostala
sformatowana rcznie]. Proces ten jednak jest tylko przybliony i
niektore elementy, jak odnoniki czy indeksy s w nim tracone. W
rzeczywistoci elementy te nie posiadaj wlaciwych odpowiednikow w
formacje stron man. Ponadto nie cala informacja zostala przeloona na
wersj podrcznika systemowego (stron man). [tlum.:pominito, jak w
oryginale, sekcj dotyczc kompilacji mtools i przenoszenia na rone
platformy.] Dlatego usilnie zalecamy uycie oryginalnej dokumentacji
Texinfo. Na kocu niniejszej strony znajdziesz instrukcje jak przeglda
dokumentacj Texinfo.
* Drukowaln posta dokumentacji texinfo moesz otrzyma uruchamiajc
ponisze polecenia:
./configure; make dvi; dvips mtools.dvi
* Aby utworzy wersj html, uruchom:
./configure; make html
Ju utworzone wersje html moesz znale na:
http://mtools.linux.lu
a take na:
http://www.tux.org/pub/knaff/mtools
* Aby utworzy kopi info (przegldaln w trybie info Emacsa),
uruchom:
./configure; make info
Dokumentacja Texinfo wyglda najlepiej wydrukowana lub w postaci html.
W wersji info niektore przyklady s naprawd trudne w czytaniu z powodu
uywanych w info konwencji cytowania.
PATRZ TAKE
mtools(5), zawierajce opis konfiguracji oraz:
floppyd
demon zdalnego dostpu do dyskietek; uruchamiany w oknie X-servera
floppyd_installtest
narzdzie sprawdzajce obecno `floppyd'
mattrib
zmie atrybuty plikow MS-DOS
mbadblocks
testuje dyskietki, oznacza bldne bloki w FAT
mcat
zrzu obraz dyskietki. Jak `cat'. Przydatne tylko, jeli uywa si
`floppyd'.
mcd
zmie katalog MS-DOS
mcopy
kopiuj pliki pomidzy DOSem a Unixem
mdel
skasuj plik MS-DOS
mdeltree
usu katalog MS-DOS z podkatalogami
mdir
wywietl katalog MS-DOS
mdu
wywietl ilo miejsca zajmowanego przez katalog DOS
mformat
dodaj system plikow DOS do niskopoziomowo sformatowanej dyskietki
minfo
poka informacj o systemie plikow MS-DOS
mlabel
nadaj etykiet dysku MS-DOS
mkmanifest
tworz skrypt powloki do odtworzenia unixowych nazw plikow
mmd
utworz podkatalog MS-DOS
mmount
zamontuj (dolcz) dysk DOS
mpartition
utworz partycj MS-DOS
mrd
usu katalog DOS
mmove
przesu lub zmie nazw pliku/katalogu MS-DOS
mren
zmie nazw istniejcego pliku MS-DOS
mshowfat
poka FAT dla danych plikow
mtoolstest
sprawd i wywietl konfiguracj mtools
mtype
wywietl zawarto pliku MS-DOS
mzip
zmie zabezpieczenie, wysu dysk napdu Zip/Jaz
xcopy
skrypt do rekurencyjnego kopiowania katalogu DOS do innego katalogu
KOPIOWANIE
Niniejsza, polska wersja dokumentacji stanowi tlumaczenie pliku Texinfo
pakietu mtools wersji 3.9.6. Moe by rozpowszechniana, modyfikowana i
tlumaczona na poniszych warunkach:
Mtools Copyright (C) 1992-1998 Free Software Foundation, Inc.
Permission is granted to make and distribute verbatim copies of this
manual provided the copyright notice and this permission notice are
preserved on all copies.
Permission is granted to copy and distribute modified versions of this
manual under the conditions for verbatim copying, provided that the
entire resulting derived work is distributed under the terms of a
permission notice identical to this one, and provided that the privacy
of any reader of the resulting derived work is respected. In particular
is it strictly forbidden to make this documentation available on a
World Wide Web server which deals cookies. However, keeping access
statistics is allowed.
Permission is granted to copy and distribute translations of this
manual into another language, under the above conditions for modified
versions, except that this permission notice may be stated in a
translation approved by the Free Software Foundation.
INFORMACJE O T/LUMACZENIU
Powysze tlumaczenie pochodzi z nieistniejcego ju Projektu Tlumaczenia
Manuali i moe nie by aktualne. W razie zauwaenia ronic midzy powyszym
opisem a rzeczywistym zachowaniem opisywanego programu lub funkcji,
prosimy o zapoznanie si z oryginaln (angielsk) wersj strony podrcznika.