Provided by: manpages-tr_1.0.5.1-2_all bug

ISIM

       boot - genel olarak acilis islemleri

A,CIKLAMA

       Acilis  islemleri sistemden sisteme degisiklik gosterirse de genellikle
       bes adimda incelenebilir: (i) donanimsal acilis, (ii) onyukleme,  (iii)
       cekirdegin  yuklenmesi,  (iv)  init  ve  inittab, (v) acilis betikleri.
       Bunlari asagida daha ayrintili olarak aciklayacagiz.

   Donanim a,cili,si
       Makinayi acildiktan veya  yeniden  baslatildiktan  sonra  denetim  salt
       okunur  bellekte  bulunan  (genellikle  bu  bir  PROM'dur) bir yazilima
       devredilir. PC'lerde bu yazilim genellikle BIOS (bayos  okunur)  olarak
       bilinir.

       Bu  yazilim  makina  uzerinde  bir temel sinama yaptiktan sonra gerekli
       parametreleri okumak icin oynak olmayan (non-volatile) bellege  erisir.
       Bu  bellek  PC'lerde  pille  beslenen bir CMOS bellektir ve CMOS (simos
       okunur)  adiyla  bilinir.  PC  dunyasi  disinda  ise  genellikle  nvram
       (non-volatile ram) olarak bilinir.

       nvram  uzerinde  saklanan  parametreler  sistemden  sisteme  degisiklik
       gosterir, fakat en azindan donanim acilis yazilimi, acilisin yapilacagi
       aygiti  ya  da  algilanmasi  gereken  olasi  acilis  aygitlarini bilmek
       zorundadir.

       Donanim acilis adimi ile acilis aygitina  erisildikten  sonra,  isletim
       sistemini  yukleyecek  olan  onyukleyici  yazilimi yuklenir. Bu yazilim
       acilis aygitinin belli bir  yerinde  bulunur  ve  denetim  bu  yazilima
       aktarilir.

       Bilgi: Burada  agdan  acilis  adimlarini  aciklamayacagiz.  Bu konu ile
              ilgileniyorsaniz  arama  sozcukleriniz  sunlar  olabilir:  DHCP,
              TFTP, PXE, Etherboot.

   "Ony"ukleyici
       PC'lerde onyukleyici acilis aygitinin ilk sektorunde bulunur. Bu sektor
       Asil Onyukleme Kaydi (MBR - Master Boot Record) olarak bilinir.

       Cogu  sistemde  bazi  kisitlamalardan   dolayi   bu   onyukleyici   cok
       sinirlanir.  PC  disindaki  sistemlerde  bile   boyut ve onyukleyicinin
       karmasikligiyla  ilgili  sinirlamalar  vardir.  Fakat  PC'lerde  MBR'in
       boyutu   (512   bayttir   ve   disk  bolumleme  tablosu  da  buradadir)
       onyukleyicinin bu alana deyim yerindeyse tikistirilmasini gerektirir.

       Diger  yandan,  cogu  isletim  sistemi  birincil  onyukleyicinin   disk
       bolumunun   belli   bir   yerinde  bulunan  bir  ikincil  onyukleyiciyi
       calistirir.

       Linux  isletim  sisteminin  onyukleyicisi  normalde   lilo(8)   ya   da
       grub(8)'dir.  Her  ikisi  de  ya  ikincil yukleyiciyle (DOS calistirmak
       gibi) ya da bir parcasi MBR icinde diger  parcasi  kok  disk  bolumunde
       bulunan iki parcali bir onyukleyici olarak kurulur.

       Onyukleyicinin  asil gorevi disk uzerinde cekirdegin yerini belirlemek,
       onu  yukleyip  calistirmaktir.  Cogu  onyukleyici  baska  cekirdeklerin
       belirtilmesine   (son   derlediginiz   cekirdek   calismazsa  oncekinin
       yuklenmesini  saglayabilirsiniz)  ve  bu  cekirdeklere   istege   bagli
       parametrelerin   aktarilmasina  imkan  veren  etkilesimli  bir  arayuze
       sahiptir.

   ,Cekirdegin ba,slatilmasi
       Cekirdek yuklendiginde aygitlari  (suruculeri  uzerinden)  ilklendirir,
       takas  alanini  etkinlestirir  (gunumuz  cekirdeklerinde  kswapd olarak
       bilinen bir cekirdek surecidir) ve kok dosya sistemini (/) baglar.

       Cekirdege   bu   etkinliklerle   ilgili   olarak   bazi    parametreler
       aktarilabilir (ornegin kok dosya sistemi olarak baska bir disk bolumunu
       belirtebilirsiniz).  Bu  tur  Linux  parametreleri  ile   ilgili   daha
       ayrintili bilgi icin bootparam(7) kilavuzuna bakiniz.

       Bundan  sonra  cekirdek  sadece,  numarasi 1 olan ilk sureci (kullanici
       tarafi) calistirir. Bu surec kendisine verilmis  parametrelerden  isine
       yaramayanlari aktararak /sbin/init yazilimini calistirir.

   init ve inittab
       init  calismaya basladiginda ilk olarak /etc/inittab dosyasinda bulunan
       yonergeleri okur. Bu dosya farkli calisma  seviyeleri  ile  bu  calisma
       seviyelerinde calistirilacak komutlara iliskin bilgiler icerir.

       Bu, sistem yoneticisine belli servislerin iliskilendirilebildigi farkli
       calisma seviyeleri ile (orn: S tek kullanicili  kiptir,  ag  servisleri
       icin  2  gibi)  kolayca yonetilebilen bir sema sunar. Sistem yoneticisi
       calisma  seviyesini  init(8)  ile  degistirebilir  ve  o  anki  calisma
       seviyesini runlevel(8) ile sorgulayabilir.

       Servislerin   baslatilmasi  ve  durdurulmasi  bu  dosyayi  duzenleyerek
       yapilmaz. Bu dosya  icindeki  veriler,  belirli  calisma  seviyelerinde
       calistirilacak  ya  da  durdurulacak servislerin betiklerinin bulundugu
       yere denetimi aktarmakta kullanilir.

   A,cili,s betikleri
       Bilgi: Asagidaki  aciklamalar   sadece   SYSV-R4   temelli   sistemlere
              uygulanir.  Bunlar  ticari Unix'ler (Solaris, HPUX, Irix, Tru64)
              ile  bazi  Linux  dagitimlaridir  (Red  Hat,   Fedora,   Debian,
              Mandrake,   Suse,   Caldera).  Bazi  sistemler (Slackware Linux,
              FreeBSD, OpenBSD) acilis betiklerinin duzenlenmesinde biraz daha
              farkli semalar kullanirlar.

       Yonetilen  her  servis  (posta  sunucusu, nfs sunucusu, cron, vs.) icin
       belirli  bir  dizinde  (cogu  Linux  surumunde  /etc/init.d  dizinidir)
       bulunan  tek  bir betik vardir. Bu betiklerin herbiri ya sadece 'start'
       (servisin baslatilmasini saglar) ya da genel olarak  uzerinde  "anlasma
       saglanmis" sozcukleri arguman kabul ederler (ornegin, 'restart' servisi
       durdurur ve tekrar baslatir, 'status'  servisin  durmu  hakkinda  bilgi
       dondurur).   Betikler   argumansiz  calistirildiginda  kullanilabilecek
       argumanlarin listesini gosterir.

   ,Cali,sma seviyelerine "ozel dizinler
       Servislerin belirli calisma seviyelerinde calistirilmasi,  durdurulmasi
       ve  calistirilma  siralarinin  belirlenmesi  icin ozel dizinler vardir.
       Bunlar normalde /etc/rc[0-6S].d dizinleridir. Bu dizinlerin her birinde
       /etc/init.d dizininde bulunan betiklere sembolik baglar bulunur.

       Bir  birincil  betik (genellikle /etc/rc) inittab(5)'dan cagrilir ve bu
       betik calisma seviyesi dizinlerindeki sembolik baglar uzerinden  servis
       betiklerini  calistirir.  Betiklerin  sembolik bag isimlerinden 'S' ile
       baslayanlar 'start' argumani ile  (servisi  baslatmak  icin),  'K'  ile
       baslayanlar   ise   'stop'   argumani   ile  (servisi  durdurmak  icin)
       calistirilir.

       Ayni calisma seviyesinde betiklerin hangi  sirada  calistirilacaklarini
       belirlemek  icin  sembolik  bag  isimleri  sira  numaralari  icerir. Bu
       numaradan  sonra  da  calistirilacak  servisin  ismi  gelir.   Ornegin,
       /etc/rc2.d/S80sendmail  ile sendmail 2. calisma seviyesinde baslatilir.
       Ancak bu,  /etc/rc2.d/S12syslog'dan sonra ve /etc/rc2.d/S90xfs'den once
       calistirilir.

       Calisma  seviyelerini  ve  acilis  sirasini bu baglar sayesinde kolayca
       yonetibiliriz. Bir cok Linux dagitimi bu islemi daha  da  kolaylastiran
       araclarla gelir (orn, chkconfig(8).

   Sistemin a,cili,sta yapilandirilmasi
       Artalanda baslatilan surecler genellikle istege bagli bazi parametreler
       ve komut satiri secenekleri kabul ederler.  Sistem  yoneticilerinin  bu
       parametreleri  betiklere  dokunmadan daha kolay duzenleyebilmeleri icin
       sureclerin kendilerine  ait  yapilandirma  dosyalari  vardir.  Bunlarin
       yerleri  dagitimlara  gore  degisir.  Ornegin  Red Hat icin bu dosyalar
       /etc/sysconfig dizininde bulunur.

       Eski Unix'lerde bunlar komut  satiri  secenekleri  iken  gunumuz  Linux
       sistemlerinde  (ve  HPUX'de)  bu  dosyalar kabuk degiskenlerini icerir.
       /etc/init.d dizininde bulunan  betikler  bu  degiskenlerin  degerlerini
       kullanir.

ILGILI DOSYALAR

       /etc/init.d/, /etc/rc[S0-6].d/,  /etc/sysconfig/

ILGILI BELGELER

       inittab(5), bootparam(7), init(8), runlevel(8), shutdown(8).

,CEVIREN

       Nilgun Belma Buguner <nilgun (at) belgeler.gen.tr>, Aralik 2003

                                                                       boot(7)